|
Zingen en schrieven
in het Old-Zaenders dialect
Frans van Gorkum schrijft al meer dan 35 jaar verhalen en liedjes (diedelkes) in het Oud-Zevenaars dialect, de spreektaal van zijn moeder. Sinds 1975 treedt hij op als zanger/verteller.
In 1983 brengt hij samen met zijn tweelingbroer Henk de langspeelplaat "Dubbeldoyer in concert met Sint Martinus" uit. De zwarte schijf staat vol met liedjes over het leven in de Liemers anno 1920-1950.
In 1985 maakt hij met Fred Rootveld van Ivory Tower Records de langspeelplaat "Das pas laeven". Op de LP zijn dialect-ballades over het leven in de Liemers te horen.
Met CV De Nachtuulen uit Oud-Zevenaar en componist Eugene Soontiens brengt hij in 1994 de CD "Kattekwaod in Achterhoek en Liemers" op de markt. De CD bevat 12 vooral poetische dialectballades.
De streektaalkenner drs. Henk Krosenbrink noemt hem in 1990 als dialectschrijver voor het gebied de Liemers “toonaangevend”.
In zijn werk staat de Liemerse mens met zijn typische aardigheden centraal. De liedjes maken dat duidelijk maar ook zijn voetbalboeken Nat van Het Veld (1990) en Het Blauwwitte Hart (1995) en het carnavalsboek Het Gevuul Van den Uul (2004).
Sinds mei 2009 werkt Frans van Gorkum aan een nieuw muzikaal dialectproject.
Hieronder staan enkele van zijn bekendste liedjes en drie nieuwe liedjes.
Dienen
(Frans van Gorkum, 1983, LP Dubbeldoyer)
Gi-j zag ze gaon nog niet zo lang gelee.
Het jonge meidenvolk uut de Liemers.
Heel patent, een blöske op de wang.
Een stief gestrekken schört in een koffedeuske.
En in hun kinderoog blonk stil nog het verdriet
van vader en moeder te motten missen.
Now opens alleen in een waereldvremde stad.
Vraogend wat het ooit zal motten worden.
Ze liep de ganze dag de trappen op en af
um stil madam te dienen.
Als jonge deern van amper zestien jaor
um een bitje luzig geld te verdienen.
Zo stond Katarien daor in dat herenhuus
wat eujig in een sjieke vestibule.
Mevrouw nam eur op. Die trok wat met eur neus.
Die raok meteen de boerenlucht van buten.
Ze wier gedirigeerd snel naor het onderhuus.
Tussen pöt en pannen begon ze zacht te hulen.
Vat had now wel gezeid: “Toe kind daor leer-ie van”,
maor ze moest er eerst nog wel veur leren vulen.
Ze schrobde op een bret. Ze steef en streek de was.
Veur den heer böstelde zi-j vaak de jacquetten.
Ze kaokte het diner, serveerde het souper.
Ze warkte volgens de letste etiquette.
Die lu-j die aten goed, veural de warme hap.
Zi-j kon het met wat water uut de juspan stellen.
Veur eur gin goeie botter, allen maor vette smalt.
Met dienen ko’j niet op iets anders tellen.
Ze bleef lang in betrekking. Het wende toch wel gauw.
Die stadslu’j begon ze te begriepen.
Eur eerste witte schort had ze al lang niet meer.
Ze liep now met zo’n deftig dienstersbuuske.
Maor ’s aovends aan het bed met de kni-jen op het zeil.
De rozenkrans gleej zachtjes deur eur handen.
Dan dacht ze aan het laeven als kind op het platte land.
Wat hed eur ziel onzalig völ gelejen.
Vroom Old Zaender
(Frans van Gorkum, 1983, LP Dubbeldoyer)
Op de nuchtere maag, alleen een sluukske thee
liep het volk de zaolen van de schoenen.
Met de handen op mekaar en de köppen naor benee
stond men op de straot den Heer volop te roemen.
De pastoor sprak van ziel en van zaligheid
en aover hoe’j het beste d’r kon kommen.
Halleluya en Laus Deo dat riek de minsen zeer.
Daorveur waren ze zelfs van ver gekommen.
Een akte van berouw ko’j alle waeken halen.
Soms moes je het met een aflaot gaon betalen.
Veur een goeje penetentie ha’j een brandschoon geweten,
ook al was den ziel tot op den draod versletten.
En ens in het jaor dan wier het sacrament
in een processie met wierook verwend.
In een mis met Drie Heren ko’j dan heuren verkonden:
“Wie Credo zeit, die is now vri-j van zonden!”
De slachttied bracht een drukte, ook op de pastorie.
Daor liep het af en aan met achterbolten.
De boeren waren dankbaar en hadden liever nie
dat den duvel zich met het vee ging bezigholden.
En ‘s zondags met de Mis dan zong het koor
het Jubilate Deo aoveral tussendoor.
Nog veur de letste zaegen dan zag je minsen denken:
“Bi-j Van Kempen laot ik mien een borrel schenken!”
Alle blagen moesten lopes naor de Kinderleer.
Want alleen mijnheer pastoor kon het vertellen.
Ze leerden van het vagevuur en de hitte van de hel
en verheven sprak hi-j tot die snottebellen:
“God schiep de wereld en ook Oud-Zevenaar.
In zeven daag tieds had Hi-j het veur mekaar!”
Soms kwam een jungske, den wol veur paoter leren.
Dan zei hi-j: “Gao toch naor de Wereldheren!”
Het is niet meer, het hoeft niet meer, het kan niet meer.
Er is ook hier een andere tied gekommen.
Bedevaart, Aovendlof, Kinderleer.
Wat vroeger was, dat is al lang niet meer.
Mien lieven besten heer
(Frans van Gorkum, LP Da’s pas laeven, 1985)
Mien lieven besten heer, het spiet mien zeer.
Ik kom uut een gat en daor prut ze plat.
Kö’j mien niet verstaon, dan mo’j maor gaon.
T’is mien zo geleerd. Mien taal is niet verkeerd.
Een ben is een mand en een böks is een boer.
Een goeie onwaersbu-j numen wi-j een schoer.
Met een vracht zetten wi-j het weiland af.
A’j niet opschiet zeggen wi-j: “Kom op met een draf!”
De karschup is een schuur. Aan de vödeur zit een klink.
Leidsels nuump wi-j tuug dat aan een spieker hink.
Een slome is een dölpert en een opschötteling
is een jong den nog aan moeders rokken hink.
In een siepke doen wi-j baezen en een deur steed los.
Met een hiepke slacht wi-j tuten op een holten blok.
Op het aanrecht li-jt een bössel en een schotteslet.
Smalteppelkes bakken ze hier in varkensvet.
Verkammezölle is hetzelfde als een goed pak smaer.
Buunderen gebeurt a’j het huus uutkaer.
Verrabbezakken köj een hele beste fiets.
In de artensoep zit vaak prei met een hieps.
A’j d’r een ontmoet den nogal muujlijk duut.
Zeggen de olden: “den kroet geet um uut!”
Ongezuune blagen zind niet opgevoed.
Traejen is een sport dat de haan graag duut.
Een koe steed aan de röppel en trots is gröts.
Een zuute is een blaag den op de vingers löts.
Schuppen veur de schenen is traeje veur de knäök.
Vallen op den moel doe’j as d’r een ow häök.
Paosen
(Frans van Gorkum, 1985, LP Das pas laeven)
Als de palmtek bunt gesnejen
en de Keizerkroon weer geurt.
Liek het of in het laeven buten
het veur de eerste keer gebeurd.
Dan is het tied van Paosen,
dan kump het op den duur.
Het gräöjen en het bläöjen
veur minsen en natuur.
De klokken slaon veur Paosen
nao de Stille Zaoterdag.
In de loch kwarren de kraejen:
“Wi-j hemmen lang genoeg gewacht”.
Het goeie pak van veur de zondag
wöd uut de kast gehaald.
Den hink daor sinds de trouwdag.
Den mik zich goed betaald.
Al dagen van teveuren
is vader aan de sjouw
met struken en met takken
en bosse baletouw.
En lup het dan tegen de aovend,
dan kump de hele buurt.
Het paosvuur wöd ontstaoken.
Men blief zo lang het duurt.
Is het ’s maondagsmargens.
Het wark vlug aan de kant.
Dan lopen wi-j te zingen
bi-j vader aan de hand.
Dan gaon wi-j op visite
in Ooy bi-j tante Bets.
Daor wöd een glas gedronken
en heel wat afgekletst.
Gi-j bin mien zo nao
(Frans van Gorkum, CD Kattekwaod, 1994)
Gi-j bin mien zo nao, gi-j bin mien zo nao.
Gin woord kan ik waegen, a’k vlakbi-j ow stao.
Het licht in ow ogen is mien onbekend.
Maor ik heur van zo hoge, als gi-j bi-j mien bunt.
Ik kan het niet du’jen hoe’k veur ow bestao.
Toch mo’j van mien wetten: gi-j bin mien zo nao.
Ik mot aan ow wennen, maor leer langzaam meer.
Ik mot zovöl kennen en gi-j aevenzeer.
Hoe lang mot het duren veurda’k ow verstao.
Kan allenig maor vulen: gi-j bin mien zo nao.
Gi-j könt mien zo faelen. Ik zuuk ow zo duk.
T’is mien um het aeven. Het mik mien niet stuk.
Ow stem blief ik heuren. Ze klinkt in mien nao.
Het blief alsmaor duren. O gi-j bin mien zo nao.
Ik wil ow benumen, want ik hed ow zo graag.
Ik wil ow beruren: ow zin alledaag.
Aan ow bun’k verlaoren, aan dat tjoenkend gevuul.
In mien al bu’j gevaren. Gi-j bin mien zo nao.
Muzegaetje
(Frans van Gorkum, 1994, CD Kattekwaod)
Deur een luzig, smalig muzegaetje
in den brune, hölteren zuldervloer
zaggen wi-j veur het allereerste
wat den God aan onze zusters had gekleit.
Iedere keer weer op een zaoterdagaovend
as den schemer o zo heimelijk was.
Bi-j een of ander kameräödje
wieren de zusters vol verwachting opgepast.
Wi-j kniepten naor blanke, ronde ruggen,
spiegelend van grune Sunlight zeep.
Naor blonzige böste die spölden
op den dael in een ovalen zinken teil.
Onze monden plekten en verdreugden.
Onze slaopen tjoenkten op het allerhaevigst.
Van besef en van een strak verlangen
vlaogen wi-j op het letst naor buten toe.
In den stille, blote, grune wi,
waor de naozon strak en stillekes steed,
de klever en de ruut lut trillen
en het daglicht langzaam ondergeet.
Daor wieren wi-j elleken zaoterdagaovend
meer van onze manschappelijkheid gewaar.
Klopten wi-j het vremp maor zalig wetten
uut ons gröjend lief met völ misbaar.
Now gao ik af en toe nog wel eens lopes.
Daor waor het blote weike lig.
Met vrolijk veur mien uut mien oldste
den spölt en achter vlinders jig.
Den rent en raffelt achter knienen,
den roeftoempt zonder end deur het hoge gres.
Maor den nooit gehaost zal kommen hiegen
van zulders, waor hi-j stiekem is gewes.
Kind
(Frans van Gorkum, 2009)
Alles van ow is aovergegaon op mien.
Het bezörgde, het staovaste en het kieze.
Wat aoverbleef is dat wat ik ooit was.
Een kind bang in de nacht um moeder te verlieze.
Den loop is uut het oldershuus.
Het wöd met de dag steeds stiller.
Den tuin, zovöl jaore recht en vol,
lup aover van diesels, ruut en klever.
Binne ruup ze “help mien toch,
ik wil vandaag zo graag naor bute”.
Maor als ik eur bi-j de armen pak,
meint ze den vödeur te motte slute.
Het ruukt niet meer in het keldergat
naor paere, prume en abrikoze
die kleur op kleur stonde ingeweck
veur de lange, kolde winterdage.
De rös en ree is uut eur broze lief.
De kneupkes op den jas kan ze niet vinde.
Het is net een ongeduldig butenblaag
dat zich veur eur zin steed op te winde.
Het glimp nog net, het kaoperstel.
Dat stond op het kabinet te pronken.
De kante kleedjes op de beste stuul
hange verfroemeld te verslonze.
Ze mot naor bed, de ure dure daag.
Ze stönt en veur efkes is ze helder.
Ze lacht en vindt zichzelf een olden toet
en wet wat Moet eur veur de slaop vertelde.
Toen ik was net as gi-j
(Frans van Gorkum, 2008)
Twee dröppels water valle
op een bed van gruun.
Rolle, kere, miere.
Bunt nog ongezuun.
Ze zind zo licht, zo zuuver.
Ze zind mekaar geliek.
Komme uut de witte loch
vanachter den zommerdiek.
Ik mis ow alle dage.
We ware tweegeliek.
Ik vuulde mien zo samen
in ons eigen dröppelriek.
Niet één in dubbeldele.
Gi-j viel zo vri-j van mi-j.
Nooit meer ene hele
toen ik was net as gi-j.
Twee dröppels water zwemme
op een bed van blauw.
Veur en achter, midden
in flonkerende dauw.
De een wil naor de ziedse kant,
de ander geet rechtdeur.
Same naor de aoverkant.
Ze draeje zich naor veur.
Twee dröppels water gli-jen
van een bed van zwart.
Valle, tölle, pletse.
Ze dröppele ampart.
Den een plokt in het water.
De ander in de grond.
Maor één, een ochtend later,
rolt weer op een blaedje rond.
Gao slaope
(Frans van Gorkum, 2009)
Gao slaope, gao dreume.
Leg hier ow maor neer.
De muskes in de beume
gaon now niet meer te keer.
Uut de loch wiemelt de raege.
Het licht geet langzaam toe.
Van donkergrieze vaege
mik de wind een dwars gedoe.
In een veld veur duzend blomme
buugt het letste reuske neer.
Het waer begint te gromme.
Dit jaor den eerste keer.
Op het land rimpelt het kore
en de loch ziet waterkold.
Den aovend kump verstore
het licht al vroeg in’t holt.
Het tweedonkt in de wiete.
Alles geet naor muuskesstil.
Het licht braekt en geet sliete.
De nacht is jong, zo pril.
naar boven ^
| 
